काठमाडौं । नेपाल टेलिकमले राजधानीलगायत मुलुकका विभिन्न स्थानमा करिब तीन महिनाका लागि निःशुल्क वाइफाई सेवा उपलब्ध गराउने भएको छ ।

१६ मंसिर, काठमाण्डौं । नेपाल विद्युत् प्राधिकरणमा सेवा लिन जाँदा नपाएर हैरान भएका सर्वसाधारणलाई खुसीको खबर छ, अब ‘समयमै सेवा नदिएमा प्राधिकरणलाई दैनिक २ सय ५० रुपैयाँदेखि २ हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना लाग्नेछ ।’ विद्युत् प्राधिकरणद्वारा दिइने सेवामा ढिलाइ भइरहेको र ग्राहकले अनावश्यक रूपमा सास्ती भोगिरहनुपरेको गुनासो बढेपछि ऊर्जा मन्त्रालयले प्राधिकरणले समयमै सेवा नदिएमा प्राधिकरणलाई जरिवाना र ग्राहकले क्षतिपूर्ति दिने गरी नागरिक बडापत्र तयार पारेको हो । आगामी माघ महिनादेखि नै सो क्षतिपूर्तिसहितको नागरिक बडापत्र लागू गर्ने ऊर्जा मन्त्रालयको तयारी छ ।
मन्त्रालयद्वारा गठित समितिले प्राधिकरणको क्षतिपूर्ति र नागरिक बडापत्रबारे तयार गरिएको प्रतिवेदनअनुसार समयमै सेवा नपाएका सर्वसाधारणले भने २ सय ५० रुपैयाँदेखि २ हजार रुपैयाँसम्म क्षतिपूर्ति पाउनेछन् । नागरिक बडापत्रमा उल्लेख भएअनुसार प्राधिकरणले तोकेअनुसारका दिनभित्र सेवा नदिएमा सर्वसाधारण ग्राहकलाई क्षतिपूर्ति दिने व्यवस्था गरिएको हो । ग्राहकले समयमै सेवा नपाएको निवेदन दिएपछि सम्बन्धित कार्यालयले १५ दिनभित्र टुंगो लगाइदिनुपर्ने उल्लेख छ । प्रतिवेदनअनुसार पोल, तार र ट्रान्सफर्मरको व्यवस्था भइसकेको अवस्थामा नयाँ बत्ती÷लाइन जडान, काटिएको विद्युत् सप्लाइ पुनः जोड्ने, मिटर ठाउँसारी, नामसारी र मिटरको क्षमता घटबढलगायतका काम समयमै नगरेमा २ सय ५० तथा प्रतिदिन १ सय रुपैयाँका दरले क्षतिपूर्ति दिने व्यवस्था गरिएको छ ।
त्यसैगरी, सम्बन्धित ग्राहकको केबल चुँडिएमा वा मिटरमा फ्युज गएमा गुनासो गरेपछि सहरमा १२ घन्टाभित्र, सुगम ग्रामीण क्षेत्रमा ४८ घन्टाभित्र र दुर्गम ग्रामीण क्षेत्रमा ७२ घन्टाभित्र प्राधिकरणले सेवा नदिएमा १ हजार रुपैयाँ क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्नेछ । यस्तै, मिटर जाँच परीक्षण कार्य सात दिनभित्र नगरेमा सिंगल फेजको १ हजार तथा थ्री फेज र टीओटी मिटरको २ हजार रुपैयाँसम्म क्षतिपूर्ति पाउने व्यवस्था गरिएको छ । ट्रान्सफर्मर जलेमा महानगरपालिकाभित्र २४ घन्टाभित्र, सुगम ग्रामीणभित्र तीन दिनभित्र र दुर्गमभित्र सात दिनभित्र सेवा नदिएमा पनि क्षतिपूर्ति पाउने व्यवस्था गरिएको राजधानी दैनिकमा खबर छ ।
‘नागरिक बडापत्रमा उल्लिखित समयभित्र प्राधिकरणले सेवा नदिएमा २ सय ५० देखि २ हजार रुपैयाँसम्मको जरिवाना गरिएको छ,’ समितिका सदस्य एवं मन्त्रालयका सहसचिव किरणराज शर्माले राजधानीसँग भने, ‘क्षतिपूर्तिसहितको नागरिक बडापत्रले प्राधिकरणबाट दिइने सेवा अझ व्यवस्थित, सहज र पारदर्शी हुनेछ भने कर्मचारीहरूले क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने जोखिमबाट बच्नका लागि भए पनि सेवामा प्रभावकारिता आउनेछ ।
’ प्राधिकरणबाट दिइने सेवामा ढिलाइ हुने गरेको गुनासोलाई कम तथा सेवालाई प्रभावकारी बनाउन मन्त्रालयले प्राधिकरण सञ्चालक समिति सदस्य लक्ष्मणप्रसाद अग्रवालको संयोजकत्वमा रहेको समितिले क्षतिपूर्तिसहितको नागरिक बडापत्र तयार गरी प्राधिकरणका अध्यक्ष एवं ऊर्जा सचिव विश्वप्रकाश पण्डितलाई बुझाइसकेको छ । सचिव पण्डितले प्राधिकरण बोर्ड बैठकबाट आवश्यक परिमार्जनसहित लागू गर्ने तयारी गरेको जानकारी दिए । ‘समितिले दिएको प्रतिवेदन आवश्यक परेमा संशोधनसहित बोर्डबाट पारित गरेपछि लागू हुनेछ,’ उनले भने, ‘आगामी माघ महिनादेखि नै लागू गर्ने लक्ष्य छ ।

नेपालीलाई नै संस्कृत भाषा पढ्नु र बोल्नुपर्दा चिटचिट पसिना आउँछ, ओठ र जिब्रो लर्बराउँछ । विभिन्न अवसरमा पुरोहितसँग कसै-कसैले मुखमात्र चलाउँछन् । तर, सुटबुट र टाइमा चिटिक्क सजिएका एक अंग्रेजी बाजे मजाले संस्कृत भाषा पढाउँछन् । बेलायतका ५९ वर्षे नोरमन एडवार्ड डँले देवनागरी लिपिमा संस्कृतका कठिन श्लोक र मन्त्र पढ्ने मात्र होइन, चिटिक्क पारेर लेख्छन् पनि । 'सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु नीरामयाः (सबै सुखी होऊन्, सबै रोगमुक्त रहुन्)' जस्ता श्लोकलाई उनी अंग्रेजीमा मजाले अनुवाद र व्याख्या गर्छन् ।
'संस्कृत एक पूर्ण भाषा हो, अंग्रेजीचाहिँ होइन,' उनी भन्छन्, 'विश्वका अन्य भाषासँग यसको तुलना हुन सक्दैन ।' उनी संस्कृतलाई उत्कृष्ट प्राचीन भाषा मान्छन्, जसलाई भर्खरका बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्मले सरल तरिकाले अध्ययन गर्न सक्छन् । करिब ३५ वर्षदेखि संस्कृत विषय पढाइ भइरहेको बेलायतको सेन्ट जेम्स स्कुलका उनी वरिष्ठ सदस्य हुन् । उनको स्कुलमा १० जना बेलायतकै संस्कृत शिक्षक छन् । उनी आफ्नो स्कुलबाहेक बेलायत र संसारभरका 'स्कुल अफ फिलोसफी' (दर्शनशास्त्र पढाई हुने विद्यालय) मा संस्कृत भाषाको प्रवर्द्धनमा जुटेका छन् ।
नोरमनले सन् २००८ मा क्याम्बि्रज विश्वविद्यालयको अन्तर्राष्ट्रिय परीक्षामा संस्कृत विषयमा औपचारिक अध्ययन पनि पूरा गरेका छन् । उनी संस्कृत व्याकरणको सरलता र जटिलताबारे विद्यार्थीलाई कसरी पढाउने भन्नेबारे पुस्तक र ब्रोसर निकाल्छन् । उनको स्कुलले 'संस्कृत एट सेन्ट जेम्स' च्यारिटीमार्फत यसको जाँच, छात्रवृत्ति, ब्रोसर र पुस्तक प्रकाशनमा लाग्ने खर्चसमेत बेहोर्छ । उनी अहिले नेपालमा क्याम्बि्रज लेभलमा संस्कृत विषयको पठनपाठन सुरु गराउन आएका छन् ।
जेम्स स्कुलको प्रतिनिधि र दर्शनशास्त्र विद्यालयका वरिष्ठ सदस्यका हैसियतमा यसका लागि बि्रटिस काउन्सिल, शिक्षा मन्त्रालय र शिक्षा विभागका पदाधिकारीसँगको भेटघाट सकेर शनिबार बिहान स्वदेश र्फकंदै छन् । 'उनीहरूले त यस प्रस्तावको तत्काल स्वागत गरे, अब हाम्रातर्फबाट मात्र केही काम बाँकी छ,' उनले भने, 'मभन्दा बढी नेपाली अधिकारीहरू खुसी र सकारात्मक भएको पाएँ ।'
नोरमनले चाँडै संस्कृत विषय पढाइ हुने नेपालका केही मुख्य विद्यालयबाट इन्टरनेसनल जनरल सर्टिफिकेट अफ सेकेन्डरी एजुकेसन -आईजीसीएसई) र 'ए' लेभलको पढाइ सुरु हुने आशा व्यक्त गरे । उनले यसका लागि नेपाललाई छान्नुको रोचक अनुभव पनि सुनाए । अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयमा अध्ययनरत उनका छोरा म्याट डँ डिग्री पूरा गर्न स्वयंसेवकका रूपमा अंग्रेजी पढाउन ललितपुरको बालकुमारीस्थित हिन्दु विद्यापीठ आएका थिए । उक्त विद्यालयमा शिक्षक आदानप्रदान कार्यक्रमअन्तर्गत अंग्रेजी विषय अध्यापन गराउन नियमित रूपमा क्याम्बि्रज र अक्सफोर्डका विद्यार्थी आउँछन् । म्याटले यहाँका विद्यालयमा संस्कृत पढाइ हुने गरेको र मैत्रीपूर्ण घरायसी वातावरण भएको बताएपछि नोरमन पनि सन् २००५ मा पहिलोपटक पत्नीसँग काठमाडौं आएका थिए । त्यसक्रममा उनीहरू नेपालका सुन्दर र रमणीय ठाउँहरू पुगे, जसबाट असाध्यै प्रभावित भए । 'छोराले भनेजस्तै यो त गजबको सुन्दर मुलुक रहेछ,' उनले भने, 'त्यसपछि मलाई यहाँका बालबालिकाका लागि केही गर्ने सोच आयो ।' उनी यसपटक सोही लक्ष्यसाथ ७ दिने भ्रमणमा नेपाल आएका हुन् । नेपालबाटै क्याम्बि्रजस्तरको जाँच गराउँदा लाग्ने सबै खर्च आफ्नो च्यारिटीले बेहोर्ने उनले बताए । 'संस्कृत यस्तो विषय हो, जसले र जुन उमेरमा पनि पढ्न सक्छन्,' उनले भने, 'यस डिग्रीका लागि संस्कृतको एक पेपरको मात्र जाँच दिए पुग्छ ।'
आफ्नो प्रयासमा उक्त विद्यापीठका प्राचार्य चिन्तामणि योगीको पूरा सहयोग रहेको उनले बताए । 'एउटा बेलायतीको संस्कृतप्रतिको लगावले मलाई पनि तान्यो र काँध थापिदिएँ,' योगी भन्छन् । बेलायतको दक्षिण-पश्चिम डेभनको बि्रकसममा जन्मेका र हाल राजधानी लन्डननजिक गिल्डफोर्डमा बस्दै आएका उनी अधिवक्ता लियोन म्याकलरेनको प्रेरणाले संस्कृतबाट प्रभावित भएका हुन् । 'म्याकलरेनले भारत भ्रमणका क्रममा जगतगुरु शंकराचार्यलाई भेटी संस्कृतबारे धेरै ज्ञान पाएका रहेछन्,' नोरमनले भने, 'उनले त सन् १९६० मै संस्कृतको कक्षा र औपचारिक शिक्षा लिएका थिए ।'
सन् १९८५ मा उनीसँग भेट भएपछि यस विषयप्रति स्वतः लगाव जागेको उनले बताए । यसको औपचारिक अध्ययनपछि उनी विश्वभर संस्कृत भाषाको प्रचारप्रसारमा लागेका छन् । उनले सन् १९९४ देखि यो विषय पढाउन थालेको बताए । 'यो भाषा मात्र होइन, यसभित्र जीवन, जगत, मूल्य, मान्यता र कानुनको अथाह भण्डार छ,' नोरमन भन्छन् । उनले सन् १९३० मा बेलायतमा ठूलो आर्थिक मन्दी हुँदा संस्कृत शिक्षाले नागरिकको मनोबल उकास्न ठूलो मदत गरेको बताए ।
'जीवनको उतारचढावमा कसरी स्थिर र संयम भएर राम्रो समय पर्खने भन्ने यसबाट सिकिन्छ,' नोरमनले भने । यसबारे अंग्रेजीभाषीलाई बुझाउन रामायण, महाभारत र श्रीमद् भागवत गीताको पुस्तकसमेत उनले प्रकाशन गर्दै आएका छन् । 'जुनसुकै मुलुकका नागरिक हुन्, गीता पढ्नै पर्छ, यसले आफू को हुँ र जगत के हो बुझ्न सहयोग पुर्‍याउँछ,' नोरमनले भने, 'बेलायती अभिभावक र बालबालिका संस्कृतप्रति निकै आकषिर्त छन् ।'


 

नारायणहिटी दरबारको उत्तर ढोकानेर बाँसै-बाँसले बारेको एउटा थियटर हल छ- थियटर भिलेज । जम्मा १ सय ५० दर्शक अटाउने यो हलमा केही दिनदेखि साँझपख मानिसहरूको भीड लाग्ने गरेको छ ।
बितेका केही वर्षमा नेपाली नाटकमा बढेको दर्शकको आकर्षणको नमुना यहाँ देख्न सकिन्छ । यी मानिसहरू अनुप बरालको नयाँ नाटक 'कोर्ट मार्सल' हेर्नका लागि एकत्रित हुने गरेका छन् । यो नाटकको प्रमुख विशेषता के छ भने यसमा नेपाली फिल्मका 'महानायक' राजेश हमाल पहिलोपटक मञ्चमा उत्रिएका छन् । फिल्मको हिरो बन्नुअघि 'याक एन्ड यती' होटलमा एउटा विदेशी टोलीले गरेको नाटकमा राजेशले जम्मा एक शोमा अभिनय गरेका थिए । यसको केही थोरैमात्र सम्झना उनलाई छ ।
क्यामेराका अगाडि अभिनय गर्न थालेको करिब २३ वर्षपछि राजेश दर्शकका अगाडि अभिनय गर्न तम्सिएका हुन् । नाटकको पहिलो शो 'ग्रान्ड रिहर्सल' थियो । यो भनेको पोसाक, पाश्र्व संगीत र लाइटको संयोजन मिलाएर गरिने अन्तिम रिहर्सल हो । तर, त्यो शोमा नै कर्नेल रूपक सिंह बनेका राजेश हमाल 'पर्फेक्ट' देखिए । यसका पछाडि करिब एक महिना गरिएको रिहर्सल थियो ।
फिल्मका सुटिङहरूबाट 'छ्याकन हानेको समय' मा उनी रिहर्सलमा हाजिर हुन्थे । र, पहिले कहिल्यै नगरेको मेहनतका निम्ति तयार हुन्थे । वर्षौंदेखि रंगमञ्चमा रगडिएर छाला खुइल्याएका कलाकारहरूसँग टक्कर गर्दै रिहर्सल गरेको फल अहिले राजेशले पाइरहेका छन् । नाटक सकिएपछि उनको अटोग्राफ लिन पर्खिने नयाँ दर्शक देखेर उनी रोमाञ्चित हुन्छन् । आपmनो पुरानो शैलीमा उनी घरीघरी आँखिभौं उचाल्छन् र नाटक हेरेर तृप्त बनेका दर्शकतिर हेर्दै मुसुमुसु हाँस्छन् ।
'एक दुई शो होला भनेर ओके भनिदिइहालें यो त धेरै चल्लाजस्तो छ,' सोमबार नाटक सकिएपछि राजेशले भने । 'यो एकदम नयाँ कुरा भइरहेको छ, मेरा लागि,' उनले अनुभव सुनाए, 'सधैं ठीक समयमा आऊ, उही लुगा लगाऊ, उही संवाद बोल, उही अभिनय गर तर फरक दर्शकका अगाडि । हरेक दिन एउटै अभिनय तर फरक अनुभूति ।' बिस्तारै यो अनुभूतिले राजेशलाई तानिरहेको छ । फिल्ममा हरेक दिन नयाँ दृश्य हुन्छ, नयाँ परिवेश हुन्छ र उनी एक दुई सातामा नै नयाँ पात्र बन्छन् । तर, नाटक त दाइ गरेजस्तो, जति टाढा हिँडे पनि एउटै बाटोमा हिँड्नुपर्ने । दिउँसो फिल्मको सुटिङ गर्ने, साँझ नाटक खेल्ने र बेलुकाका भेटघाट वा कार्यक्रमका लागि दौडेर जाने, अहिले राजेशको नयाँ रुटिन यस्तो बनेको छ ।
राजेश हमालको आजसम्म फिल्ममा तीनपटक जन्म भएको छ भन्ने गरिन्छ । पहिलो फिल्म 'युगदेखि युगसम्म'मा पहिलोपटक, 'देउता'मा दोस्रोपटक र 'वसन्ती'मा तेस्रोपटक । यसपालि नाटकमा उनको चौथो जन्म भएको होइन, नयाँ भर्सनको जन्म भएको हो । अघिल्ला संशोधित र परिस्कृत जन्म थिए, यो बिल्कुलै नयाँखाले राजेशको अभ्युदय हो ।
फिल्ममा जस्तो नाटकमा रिटेक हुँदैन । कुनै दृश्यको समय वा संवाद बिर्सियो भने फिल्ममा झैं फेरि गर्न मिल्दैन । संवाद कण्ठ पार्न राजेशलाई समस्या छैन । 'फिल्मले यसमा बानी पारेको छ,' सोमबारको शो सकिएपछि उनले भने, 'टाइमिङ बडो गजबको कुरा हुँदो रैछ ।' रंगमञ्चमा उत्रिएको एक साता नबित्दै राजेशले फिल्म र नाटकमा अभिनयको गाँठी अन्तर फेला पारे- 'फिल्ममा आपmनो मात्रै दृश्य र संवाद सम्भिmए पुग्छ, नाटकमा त आपmनोभन्दा अरूको बढी याद गर्नुपर्दोरैछ ।' यसको कारण के छ भने फिल्ममा एउटा पात्रको संवाद वा प्रतिक्रिया खिचेपछि बल्ल अर्को पात्रको खिचिन्छ, बीचमा मिलाएर बोल्न पाइन्छ । तर, नाटकमा उत्तिखेरै, ठीक समयमा ठीक प्रतिक्रिया जनाइएन भने अभिनयको कुनै काम हुँदैन । 'कतिखेर टेबल ठोक्ने हो, कतिखेर झोंक्किएर बोल्ने हो वा कतिखेर कता फर्किने हो त्यसको टाइमिङ नाटक अभिनयमा महत्त्वपूर्ण हुँदो रैछ,' राजेशले भने । यसरी हेर्दा फिल्मको अभिनय 'एकालाप' हो भने नाटकको 'संवाद' ।

सोमबारको साँझ नाटक सकिएपछि निर्देशक अनुप बरालको छोटो 'बि्रफिङ' सुनेर बाहिर निस्किँदा गुरुकुलका कलाकार कमलमणि नेपाललाई देखेपछि राजेश खुसी देखिए । कमलसँग हात मिलाएर उनले भने, 'यो त उल्टो भयो हँ, कमल जी ! तपाईं स्टेजमा म दर्शकमा हुनुपर्ने म पो स्टेजमा पुगें ।' उनी आपmनो शैलीमा जोडले हाँसे । राजेशले गुरुकुलका केही नाटकमा कमलमणिको अभिनय हेरेका थिए । राजेश कमलको क्षेत्रमा आइपुग्नु पहिले नै कमलले पनि राजेशको इलाकामा धावा बोलिसकेका छन्, उनले केही फिल्ममा अभिनय गरिसकेका छन् । कमललाई यो नाटकमा राजेशको अभिनय मन पर्‍यो ।
'कोर्ट मार्सल'मा राजेश सैनिक अदालतको न्यायाधीशको भूमिकामा छन् । आफूभन्दा ठूलो पदका सैनिक अफिसरको हत्या अभियोग लागेको एउटा जवानको कोर्ट मार्सलको दृश्य नाटकमा छ । यो जवानको पक्ष र विपक्षमा चल्ने बहसले बिस्तारै उसले हत्या गर्नुको कारण, सेनामा रहेको जातीय भेदभाव र छुवाछूतजस्ता विकृतिलाई उजागर गर्दै जान्छ । र, न्यायाधीश राजेशलाई न्याय गर्न नसक्ने असजिलो स्थितिमा पुर्‍याइदिन्छ ।
शो सकिएपछि हलबाहिर कुरा गर्दा पनि राजेश सैनिक अफिसरकै पोसाकमा थिए, खालि एउटा कालो ज्याकेट थपेका थिए । 'म सधैं यही पोसाकमा घर जान्छु,' नजिकै कपुरधाराका बासी राजेशले भने, 'ज्याकेट लगाएपछि कुन डे्रस हो कसैले थाहा पाउँदैन ।' यो प्रसंगमा हस्तक्षेप गर्न निर्देशक अनुप आइपुगे । 'उहाँ सधैं यो पोसाकमा जानुहुन्छ र हरेक दिन आउँदा आइरन लगाएर ठिक्क पारेर लगाएरै आउनुहुन्छ,' उनले आपmनो स्टार कलाकारको तारिफ गरे । आपmनो तारिफ सुनेपछि राजेशले थपे, 'कति फिल्मको सुटिङपछि म पुलिस इन्स्पेक्टरकै डे्रसमा घर फर्किन्थें, बाटोमा उभिएका पुलिसले सलुट गर्थे । सुरु-सुरुमा त मलाई कलाकार भनेर सलुट गरेका होलान्जस्तो लाग्थ्यो, पछि थाहा भयो उनीहरू मेरो अनुहार होइन, काँधको फुली मात्र हेर्दा रहेछन् ।' सायद, अनुहार हेर्न लाग्दा फुलीवाला अफिसरलाई सलुट छुट्यो भने प्रहरी जवानको नोकरी छुट्ने डर हुन्छ होला ! त्यसैले प्रहरीहरू अफिसरको अनुहार होइन, फुली हेरेर सलाम ठोक्छन् ।
'तपाईंले त नाटकका लागि अलिअलि कपाल पनि काट्नुभयो कि क्या हो ?' मेरो यो प्रश्नमा राजेश झन्डै जंगिए । 'अलि अलि मात्रै ? मैले भयंकर कपाल काटें,' उनले यो नयाँ विधाप्रतिको आपmनो ताजा 'डेडिकेसन' देखाए । फिल्ममा प्रहरी अधिकृतको भूमिका गर्दा कपाल नकाटेरै चलाइदिने राजेशले नाटकका लागि छोटो कपाल काटे । यो नयाँ भर्सनको एउटा थप 'फिचर' हो ।
हजारौं दर्शकका माझ एउटै शोमार्फत् पर्दामा प्रकट हुने बानी लागेका राजेश यसपालि जम्मा डेढ सय दर्शकको खुसीका लागि पसिना बगाइरहेका छन् । तर, उनी यसमा खुसी छन् । कसैले सोध्यो भने उल्टै बुझाउँछन्, 'यो नाटक प्रज्ञा भवनजस्तो ठूलो हलमा गर्न मिल्दैन । यसमा दर्शक पनि नाटकको एउटा भाग हो । मुद्दाको सुनुवाइमा अदालतमा उपस्थित मास जसरी दर्शकलाई नाटकले प्रयोग गरेको छ ।' नाटक निर्देशक अनुप बरालको सानो हल छान्नुका पछाडिको कन्सेप्ट यही हो । अहिले राजेशको दिमागमा बरु अर्को आइडिया आएको छ- नाटकलाई देशका अरू सहरमा पनि लैजाने । 'काठमाडौंबाहिरका धेरै दर्शकले यस्ता नाटक हेर्न पाउँदैनन्, समय मिल्यो भने यसलाई बाहिर पनि लाने कि भन्ने छ,' उनी आफ्ना फिल्म दर्शकका प्रति उदार देखिए । नेपाली फिल्मको आधाजति बजार राजधानीबाहिरलाई मानिन्छ । राजेशका धेरैजसो हिट फिल्मले राजधानीबाहिरबाट पैसा कमाएका छन् । यसैले होला, धेरैले नसम्भिmने मोफसलका दर्शकलाई राजेशले सम्भिmइहाले ।
राजेश, अनुप र स्वतन्त्रता
एक्टर्स स्टुडियोमा नयाँ विद्यार्थीहरूलाई नाटकका क, ख, ग सिकाइरहेका बेला अनुप बरालका अगाडि एउटा समस्या आयो । पहिलो संविधानसभा चुनावको तयारी भइरहेको थियो । चुनावसम्बन्धी चेतना जगाउने एउटा रेडियो विज्ञापन बनाइरहेका अनुपलाई लाग्यो, यसमा राजेश हमालको आवाज चाहिन्छ । नेपाली फिल्मका यी महानायकसँग अनुपको चिनजान थिएन । तैपनि, आवाज त राजेशकै चाहियो । उनले कतैबाट फोन नम्बर खोजे र फोन गरे । आपmनो परिचय दिए, फोन गर्नुको कारण बताए । राजेशले अनुपले सोचेभन्दा विपरीत जवाफ दिए । 'तपाईं नाटक गर्ने अनुप होइन ? तपाईंजस्तो मान्छेसँग काम गर्न म सधैं तयार छु ।'
त्यो बेला राजेश सुटिङमा समयमा नआउने कलाकारका रूपमा 'बदनाम' थिए । यसैले अनुपले चलाखी गरे । उनले एक-दुई घन्टाअगाडिको समय राजेशलाई दिए । तर, अनुपलाई आश्चर्यमा पार्दै राजेश भनेकै समयमा आइपुगे । 'त्यतिबेला स्टुडियो नै खुलेको थिएन,' अनुपले सम्भिmए । यसरी अगाडि नै बोलाएकोमा पनि राजेशले 'माइन्ड' गरेनन् र विज्ञापनमा आपmनो आवाज भरेर मात्र फर्किए ।
नेपाली समाजले गरेको एउटा लामो स्वतन्त्रताको आन्दोलनसँगै २०४६ पछि यी दुवै प्रतिभा समाजमा प्रकट भएका हुन् । पोखराबाट काठमाडौं हुँदै दिल्ली पुगेर नाटक पढेर फर्किएका अनुप बराल र कूटनीतिज्ञ बाबुसँग देश देशावर चहार्दै चण्डीगढबाट पढाइ सकेर काठमाडौं उत्रिएका राजेश हमालको कलायात्रा करिब एउटै समयमा सुरु भएको थियो । दुवैको त्यो कलायात्रा अहिले करिब २३ वर्षे जवान भएको छ । र, उनीहरूसँगै नेपाली समाजमा आएको प्रजातन्त्र, स्वतन्त्रता पनि बेलाबेला घाउचोट सहँदै, अचेत र अर्धचेत हुँदै लक्का जवान भएको छ ।
२०४६ मा पञ्चायती व्यवस्थालाई हुर्‍याएपछि निर्माण भएको नयाँ नेपाली समाजलाई एउटा विम्बको आवश्यकता थियो । प्रजातन्त्रसँगै आएको स्वतन्त्रता र अवसरका साथै वामपन्थी रुझान भएको समाजका लागि सर्वहाराको नयाँ मसिहाको पनि आवश्यकता थियो । समाजले त्यो मसिहा पायो कि पाएन थाहा छैन, नेपाली फिल्मले भने त्यस्तो मसिहा पैदा गर्‍यो । यो मसिहामा प्रजातन्त्रका मूल्य मान्यताको समझका साथै विद्रोहको कच्चा पदार्थ पनि मिसिएको थियो । कहिले इमानदार प्रहरीका रूपमा, कहिले लडाकु युवाका रूपमा त कहिले विद्रोही मजदुरका रूपमा राजेश हमालले त्यो मसिहाको छविलाई आफूमा धारण गरिरहे । गन्जागोल र भद्रगोल भएको समाजमा 'एंग्री योङ म्यान' लाई जोगाइराखे । अग्लो कद र लामो जुल्फीले उनलाई एकैपटक बल र विद्रोह दुवैको प्रतीकका रूपमा पर्दामा पेस गर्‍यो । खानदानी परिवारबाट आएको पढेलेखेको मानिस भन्ने छविसँग त्यो मसिहाको छवि मिसिएपछि बल्ल 'महानायक'को जन्म भएको हो ।
सुनिल पोखरेलपछिको पुस्तामा नेपाली नाटकमा सबभन्दा धेरै प्रयोग गर्ने र दर्शक बटुल्ने नाट्यकर्मीमध्येमा पर्छन् अनुप बराल । उनको एक्टर्स स्टुडियोको आफ्नो कुनै अडिटोरियम छैन । यसैले कहिले कसैको हलमा त कहिले कसैकोमा उनी आफ्ना नाटक देखाइरहन्छन् । कहिले विजय तेन्डुल्कर (जात सोध्नु जोगीको), कहिले लु सुन (टलक जंग भर्सेज टुल्के), कहिले गिरीश कर्नाड (बाँकी उज्यालो) त कहिले स्वदेश दीपकका (कोर्ट मार्सल)  नाटक गरिरहन्छन् । कहिले अझै टाढा पुग्छन् र काफ्कालाई टिप्छन्, कहिले अहिले नजिक आउँछन् र महेश विक्रम शाहका कथालाई नाटकमा ढाल्छन् । नाटक 'एडप्ट' गर्ने कलामा अनुप माहिर छन् । 'कोर्ट मार्सल' उनले अर्का पोखरेली रंगकर्मी प्रकाश घिमिरेसँग मिलेर 'एडप्ट' गरेका हुन् । पुराना खाले विषयका नाटकबाट बिस्तारै नेपाली नाटकमा कमेडी, बोल्डनेस र प्रयोग ल्याउने काममा अनुप अगाडि छन् । बाहिरतिर पनि प्रतिबन्धित भएका वा निकै डराएर गरिएका नाटकहरूलाई उनले नेपाली दर्शकका माझ पस्केका छन् । 'कोर्ट मार्सल' मञ्चन गर्ने तयारी अनुपले दस वर्षपहिले गरेका थिए । तर, कहिले देशको त कहिले आपmनै हाल ठीक भएन । यसपालि बल्ल उनले भनेजस्तो टिम, कास्ट र समय पाए ।
बहुदलीय व्यवस्थासँगै सुरु भएको यात्रामा राजेश सर्वहाराका महिसा वा विद्रोही युवाबाट उमेर र अनुभवसँगै अहिले त्यो कालखण्डको मूल्यांकन गर्ने ठाउँमा पुगेका छन् । यसैले होला नाटकमा उनी सैनिक न्यायाधीश बनेका छन् । यस्तो न्यायाधीश जसका अगाडि बिस्तारै आपmनो 'बिरादरी'मा भएको जातीय विभेद र भेदभावको 'केस' खुलेर अघि आउँछ । राजेशको भूमिकाको यो रूपान्तरण नेपाली समाजको रूपान्तरणको पनि एउटा प्रतीकका रूपमा देखा पर्छ । 
'अल्सो स्टारिङ'
राजेश र अनुपको यति कुरा भए पनि यो नाटक यी दुईको मात्र होइन । राजेश र अनुपका अलावा नेपाली फिल्मका अरू तीन हिरोहरू कर्मा, सुवास थापा र दयाहाङ राई पनि नाटकमा छन् । नेपाली फिल्म र रंगमञ्चका भेट्रान अभिनेता बीएस राणा पनि नाटकमा छन् र फिल्म तथा नाटककी चलेकी हिरोइन दिया मास्के पनि महत्त्वपूर्ण भूमिकामा छन् ।
नाटकमा सुवास थापा केन्द्रीय भूमिकामा छन् । कोर्ट मार्सल गर्न लागिएको सैनिक जवानको पक्षबाट लड्ने वकिलका रूपमा नाटकका सबभन्दा गजब संवाद उनले बोल्छन् । 'हन्टर अफ द सोल'का रूपमा आफूलाई पेस गर्ने यो पात्रमा सुवासले प्रभावित पार्छन् । सुवासको विपक्षमा बहस गर्ने फरक भूमिकामा दियालाई देख्दा दर्शकलाई सुखद आश्चर्य हुन्छ । सुबेदार बम सिंहको थोरै संवाद तर धेरै अभिनय देखाउनुपर्ने पात्रमा दयाहाङ राईलाई हेर्दा बेग्लै आनन्द हुन्छ । एउटा कन्फ्युज्ड तर सोझो पात्रको अलमल, हतासा र छटपटीलाई दयाले सुन्दर ढंगले प्रस्तुत गर्छन् । खलनायक पाराको घमण्डी क्याप्टेनका रूपमा कर्मा उम्दा छन् । प्रायः फिल्महरूमा क्युट हिरो बनेर देखिने कर्माले अंग्रेजी बोल्ने क्याप्टेनका रूपमा आफ्नो बडी ल्यांग्वेज पूरै परिवर्तन गरेका छन् । यिनका अलावा एक्टर्स स्टुडियोले उत्पादन गरेका केही नयाँ कलाकारहरू सुदाम सिकेलगायतले पनि नाटकमा आफ्नो छाप छोड्छन् ।
नयाँ पुस्ताका यी तेज अभिनेताहरूसँग काम गर्दा राजेश हमाल पनि दंग छन् । यी कुनै पनि कलाकारसँग उनले फिल्ममा अभिनय गर्न पाएका थिएनन् । नाटकमा यिनको 'टाइमिङ' र 'इनर्जी'सँग तादात्म्य मिलाउन राजेशलाई सजिलो थिएन । तर, उनले यो काम गरेर देखाए । आखिर सजिलो काम मात्रै गरेर कोही महानायक बन्छ र ?




 

एउटा सरकारी टावर बनाउने काम गरेका ७५ जना कामदारले पाउनुपर्ने १७ लाख रियाल -करिब ४ करोड ५९ लाख रुपैयाँ) तलब दिलाइदिन माग गर्दै यहाँको उच्च अदालतमा मुद्दा लडिरहेका छन् । तलब नपाउनेमा एकैजनाको ५७ हजार रियालसम्म छ ।
११ महिनादेखि तलब नपाए पनि सरकारी परियोजना भन्दै काम गर्दै आएका उनीहरूले काम सक्दा पनि तलब नपाएपछि अदालत धाउन थालेका हुन् । जसमा ६५ जना नेपाली कामदार छन् । 'हामीलाई काममा लगाउने कम्पनीको म्यानेजर जेलमा परे पनि प्रोजेक्ट म्यानेजरले भवन सकिनसाथ तलब दिने भनेर काम सिध्याउनेतिर लाग्यौं,' खनार सुनसरीका ३० वर्षीय श्याम विश्वकर्माले भने, 'अहिले तलब नपाएपछि अदालत पुग्नुपरेको छ ।'
पीडित कामदारसँग पैसा नभएपछि उनीहरूलाई खानाकै समस्या परेको छ । उक्त कम्पनीमा कार्यरत हेटौंडाका ४० वर्षीय मीनप्रसाद गौतम, नवलपरासीका दुर्गाबहादुर बीके, रुपन्द्रेहीका रामअचल कुँवर खानाको पैसा जोहो गर्न चिनजान र गाउँले साथीभाई खोज्दै हिँडिरहेको अवस्थामा भेटिएका थिए । उनीहरू दुई महिनादेखि कामविहीन छन् ।
लि टे्रडिङ कन्स्ट्रक्टीङ कम्पनीमा कार्यरत उनीहरूका सिंगापुरे म्यानेजर जेलमा छन् भने कतारी स्पोन्सर पीडितको सम्पर्कमा छैनन् । 'हाम्रो स्थिति एकदमै गम्भीर छ । दुई महिनायता साथीभाइको सरसहयोगबाट बाँचिरहेका छौं,' चालकको काम गर्ने श्याम भन्दै थिए, 'बिहान-बेलुका खाना खानै गाह्रो भयो ।' ती कामदारलाई कतारको सहलियास्थित १ सय २ नम्बरको स्टि्रटमा राखिएको छ ।
यसरी रोकियो तलब  
यी कामदार दोहास्थित सिटी सेन्टर नजिक 'अलबिदा टावर' को ३८ र ३९ तलामा साजसज्जा मिलाउने काम गर्थे । उक्त टावरमा फुटबलै फुटबलको कलात्मक सजावट बनाइएको छ । 'मैले २०१२ नोभेम्बर महिनाको तलब पाएँ,'  २०१० जुलाई १४ तारिख कतार आइपुगेका डेडगाँउ नवलपरासीका दुर्गाबहादुर बीकेले भने, 'त्यसपछि लगातार आजसम्म पाएको छैन ।' उनी इलेक्टि्रकलको काम गर्छन् । 'हामीलाई तलब नदिई झुक्काउँदै काममा लगाइरह्यो,' रुपन्द्रेहीका २४ वषर्ीय रामअचल कुँवरले भने, 'हरेकपटक माग्दा १०, १५ दिनपछि तलब दिन्छु भन्दै टार्‍यो । त्यसपछि खानाका लागि २ सय रियाल दिन्थ्यो । तलबको हिसाबकिताब पछि गरौंला भन्दै पन्छियो ।'
सरकारी परियोजना भएकाले तलब पाउनेमा ढुक्क थिए । कम्पनीले झुलाउने गरेपछि काम बन्द पनि गरेका थिए । तर काम सकिएलगत्तै भुक्तानी आउने र त्यसलगत्तै तलब पाउने आश्वासन दिएकाले उनीहरूले कामलाई जारी राखेका थिए ।
६ महिनाअघि कम्पनीका म्यानजेर चेक बाउन्स भएको मुद्दामा जेलमा परे । 'त्यसपछि हामी अन्योलमा परे पनि त्यस प्रोजेक्टका एक अधिकारीले यो भवन बनाएर सकिदेऊ तलब हामी दिन्छौं भन्थे,' कम्पनीका सुपरभाइजर अर्घाखाँचीका कृष्णा खनालले भने, 'त्यसपछि हामी सिध्याउनेतिर लाग्यौं । अगस्टको अन्तिममा सकियो । तर तलब आएन ।' परियोजना सकिएपछि अक्टोबार एकबाट काम नगरी उनीहरू क्याम्पमै बस्दै आएका छन् ।
५६ हजार रियालसम्म पाउन बाँकी
७५ जनामध्ये सबैभन्दा बढी तलब रोकिएको कृष्णको हो । 'मेरो ११ महिनाको ५६ हजार रियाल (१५ लाख रुपैयाँ) लिन बाँकी छ,' उनले भने, 'तर अहिले खाना खाने पैसा नभएर २-४ सय रियाल खोज्दै हिँड्नुपरेको छ ।'
वोइल्डरको काम गर्ने हेटौंडाका मीनप्रसाद गौतमको २९ हजार (८ लाख रुपैयाँ) पाउन बाँकी छ । 'यत्रो पैसा छोडेर कसरी घर जाने आँट आउँछ र ?' उनले भने, 'पैसाका लागि भए पनि पर्खनु त पर्‍यो ।' धेरैजसोले घरमा पैसा पठाउन नसकेर पारिवारिक मनमुटावसमेत परेको
छ । 'घरबाट दिनहुँ मिसकल आउँछ । पैसाको अभावमा धान भित्राउन र गहुँ लगाउन सकिएको छैन । ट्याक्टरले अरू पैसा नदिए पनि तेलको पैसा दिनुपर्छ भनिरहेको छ रे,'  धकधई गाविस रुपन्द्रेहीका रामअचल कुँवरले भने, 'यता आफ्नै बिजोग छ ।'
'मलेसियामा भएको भए त सम्बन्धविच्छेद भइसक्थ्यो,' सुनसरीका विश्वकर्माले भने, 'कतारमा पनि यतै श्रीमती लिएर श्रीमान् बसेको छ जस्तो कुरो घरबाट आउँछ । पैसा नपाए र्फकन भन्छ । घरमा बुझाउन सकिएको छैन ।'
कम्पनीको लेखा विभागले सबैलाई पाउनुपर्ने तलब सिट दिएको छ । '१० हजार रियालमुनि कसैको छैन,' उनले भने, 'कागजमा मात्रै लेखेर नहुने रहेछ ।' ८ महिनाअघि देखि घर जान बसेका कामदार पनि स्वदेश फिर्न नपाएको ओखलढुंगाको अमरबहादुर दमाईले कान्तिपुरलाई भने ।
दूतावासको प्रयास
नेपाली दूतावासको सुझावमा पीडित तलब र सेवासुविधा सहितको माग गर्दै अक्टोबर १० मा उच्च अदालतमा मुद्दा दायर गरेका थिए । अक्टोबर २० को पहिलो तारिख सकेर उनीहरूलाई अदालतले डिसेम्बर २० को दोस्रो तारिख दिएको छ ।
दूतावासले यो मुद्दालाई निकै गम्भीर रूपमा लिएको कार्यबाहक राजदूत गणेश ढकालले बताए । 'पीडितलाई छिटोभन्दा छिटो तलब दिलाएर स्वदेश फर्काउनेमा हाम्रो प्रयास रहनेछ,' उनले भने ।
पीडित अदालतमा पुगेको हुनाले यसको टुंगो लाग्न समय लाग्नेछ । यसको लागि दूतावासले कतारको राष्ट्रिय मानव अधिकार समितिसँग समन्वय गरी अस्थायी स्पोन्सर परिवर्तन गरी काम गर्न पाउने व्यवस्था मिलाउने प्रयास थालेको छ । कार्यबाहक राजदूत ढकालले कामदारको विषयमा कतारको परराष्ट्र मन्त्रालयलाई जानकारी दिँदै छिटो समाधान गरिदिन अनुरोध गरेको छ ।


 

हवाई सुरक्षाबारे निरीक्षणका लागि अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन संगठन (आइकाओ) को परीक्षण (अडिट) ले नेपालमा केही सुधारको संकेत गरेको छ । सन् २००९ को अडिटमा अन्तर्राष्ट्रिय कानुनसम्मत नभएको 'नन कम्प्लाइन्स' दर ५७ प्रतिशत थियो । अहिले यो घटेर ४५ प्रतिशतमा पुगेको अडिटले देखाएको छ । आइकाओले नागरिक उड्डयन प्राधिकरणलाई देखिएका कैफियतमा जवाफ माग्दै पठाएको प्रारम्भिक प्रतिवेदनमा यस्तो देखिएको हो । त्यस्तै विश्व औसतमा पनि पहिले हवाई सुरक्षा क्षेत्रमा काम नभएकाले ४१ प्रतिशत कैफियत आएकामा अहिले घटेर ३९ प्रतिशत भएको छ ।
विज्ञहरू भने यति घट्नुले नेपालको समस्यामा सुधार हुँदै छ भनेर दाबी गर्नु सही नभएको बताउँछन् । आइकाओले उड्डयन क्षेत्रको विधान, सांगठनिक स्वरूप, अनुमति प्रक्रिया, सञ्चालन, एयरवर्थिनेस, नेभिगेसन सेवा तथा  दुर्घटना अनुसन्धानका विषयमा नेपाललाई नजिकबाट नियालिरहेकेा छ । 'हामी पनि यतिमा सन्तुष्ट छैनौं, अझै सुधारका लागि सक्दो प्रयास गर्नेछौं,' शुक्रबार भएको नेपाली उड्डयन सुरक्षामा जोखिम मूल्यांकन र न्यूनीकरण विषयक कार्यशालामा प्राधिकरणका महानिर्देशक रतिशचन्द्र लाल सुमनले भने ।
प्राधिकरणले सुरक्षा कार्यक्रम विकास गरी त्यसलाई व्यवस्थापन प्रणालीका लागि आवश्यक मापदण्डमा थप गरिएको पनि उनले जानकारी दिए । नेपालले एयरवर्थिनेस र लाइसेन्स दिने प्रक्रियामा सबैभन्दा बढी सुधार गरेको प्राधिकरणका उप महानिर्देशक सञ्जीव गौतमले बताए । विमान कम्पनीद्वारा सेवा परिचालनका विषयमा केही कमी देखिएको छ । यसलाई हल गर्न बाह्य विशेषज्ञ ल्याइने प्राधिकरणले यसअघि नै सार्वजनिक गरिसकेको छ । आइकाओको बैंककस्थित क्षेत्रीय कार्यालय तथा सिंगापुरबाट ल्याइने विज्ञले प्राधिकरणलाई सेफ्टी सुधारका लागि सहयोग गर्नेछन् । विद्यान तथा कानुनका लागि नयाँ संसद नबन्दासम्म काम हुन नसक्ने बताइएको छ ।
कार्यक्रममा पर्यटन सचिव सुशील घिमिरेले पछिल्ला दुई वर्षमा भएका ८ जहाज दुर्घटनाले नेपालको छविलाई बिगारिरहेको बताए । 'यो हाम्रा लागि दुर्भाग्यको कुरा हो,' उनले भने, 'यसलाई कम गर्न छानबिन आयोगले दिएका सुझावलाई कडा रूपमा कार्यान्वयन गर्नेछौं ।'
वायु सेवा सञ्चालक संघका अध्यक्ष रामेश्वर थापाले समेत निजी विमान कम्पनीहरू सेफ्टीका विषयमा गम्भीर भएकाले दुर्घटना न्यून गर्न सक्दो प्रयासमा लाग्ने प्रतिबद्धता जनाए ।
विमानस्थल उद्धार स्टेसनको सुधारका लागि अमेरिकाद्वारा सहयोग अमेरिकी सरकारले नेपाल नागरिक उड््डयन प्राधिकरणको साझेदारीमा त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको दुर्घटना, अग्नि तथा उद्धार स्टेसनलाई भूकम्प प्रतिरोधात्मक बनाउन  सहयोग गरेको छ । स्टेसन सबलीकरण -रेट्रोफिट) कार्यका लागि ४ लाख ६२ हजार डलर सहयोग उपलब्ध गराउने भएको हो । यसका लागि  नेपाल नागरिक उड््डयन र अमेरिकी दूतावासबीच सहमतिपत्रमा हस्ताक्षरसमेत भइसकेको छ । यसका लागि अमेरिकी सेनाको इन्जिनियर टोलीले स्थानीय ठेकेदारहरूसँग सहकार्य गर्नेछ  । डिजाइन तथा निर्माणसम्बन्धी सेवाहरूसमेत उसैले उपलब्ध गराउनेछ ।
सन्् २०१४ को जनवरीबाट सुरु हुने यो कामले त्रिभुवन विमानस्थलको आधारभूत संरचनाको मर्मतद्वारा टावर, धावनमार्गजस्ता अत्यावश्यक संरचनाहरूको भूकम्पीय क्षति न्यून गर्न सहयोग पुग्ने दाबी गरिएको छ । यसबाट भूकम्पपछि पनि धावनमार्ग खुला राख्न सकिनेछ ।

 

बलिउडमा एकपछि अर्को फिल्मले बक्स अफिस कलेक्सनको रेकर्ड ब्रेक गरिरहेका छन् । एक सय करोड क्लबबाट आम्दानी दुई सय करोड भारुमा सरेको छ । तर नेपाली फिल्मको बक्स अफिस रेकर्ड भने सर्वाधिक आम्दानी गर्नेमा नभई फ्लप हुनेमा चलिरहेको देखिन्छ ।
गत वर्ष रिलिज १२० फिल्ममा मुस्किलले पाँच फिल्मले मात्रै लगानी उठाएर समग्र उद्योग धानेका थिए । तर चालू वर्षको सात महिना बितिसक्दा पनि एउटै फिल्मले हिटको ट्याग नपाउनुले अवस्था झन् दयनीय बन्दै गइरहेको छ । वैशाख ६ मा 'बधशाला' फिल्मले रिलिज खाता खोलेको यो वर्ष कात्तिकसम्म करिब ६७ फिल्म रिलिज भए । जसमा 'होस्टेल' र 'काली' फिल्मले मात्रै लगानी सुरक्षित गरेको स्रोत बताउँछ । वितरक सुनिल मानन्धर पनि उक्त दाबीलाई बल पुग्ने गरी उक्त दुई फिल्मले मुस्किलले लगानीभन्दा ५/१० लाख रुपैयाँ बढी कमाइ गरेको हिसाब निकाल्छन् ।
उनी 'बधशाला', 'हिम्मत २', 'एटीएम', 'कर्कश' र 'प्रतिकार' फिल्मलाई लगानीको नजिक पुग्ने फिल्म मान्छन् । 'त्यसबाहेकका ९० प्रतिशतभन्दा बढी फिल्मले त नेपालभरबाट पाँच लाख रुपैयाँ पनि उठाएका छैनन्,' मानन्धरले ठोकुवा गरे । कलेज होस्टेलको जीवनीमा आधारित हेमराज बीसी निर्देशित फिल्म 'होस्टेल' लाई युवा दर्शकले रुचाएका थिए । योंगस्टरले नै लिड गरेको उक्त फिल्मले मल्टिप्लेक्सका दर्शकलाई तान्दा रेखा थापाको पुलिस चरित्रले लिड गरेको 'काली' ले भने सिंगल स्त्रिmन दर्शकलाई लोभ्याएको थियो ।
गत वर्षदेखि नेपाली फिल्म बन्ने क्रममा ह्विम नै आयो । रंगमञ्चका कलाकारलाई लिएर बनाइएको फिल्म 'लुट' ले अत्यधिक दर्शक तानिदिएपछि स्थापित धेरै मान्यता भत्किए । स्टारडम र लगानीमा फरक ढंगले व्याख्या गर्न थालियो । फिल्मको कलात्मक पाटोलाई बेवास्ता गर्दै अधिकांश फिल्मकर्मी सानो बजेटमा नयाँ अनुहार लिएरै धमाधम फिल्म बनाउन उक्सिए । पछिल्लो डिजिटल प्रविधिका कारण पनि आँखा चिम्लेर फिल्म निर्माणमा हाम फाल्ने धेरै भए । परिणाम दर्शकले पछिल्लो वर्षदेखि देखाइरहेका छन् । बाँकी वर्ष पनि मासिक १० फिल्मका दरले नै अझै पुगनपुग ५० फिल्म रिलिज हुनेछन् ।
व्यनवसायिक सफलता नपाए पनि वर्षको आधाआधी नाघ्दासम्म विषयवस्तुमा भने केही नयाँपन देखिन थालेको छ । अथवा, परम्परागत सूत्रबद्ध कथाहरू परिवर्तन हुँदै गइरहेका छन् । 'बधशाला', 'उमा', 'राजनीति' जस्ता फिल्मले राजनीतिक र द्वन्द्वको कथा वाचन गर्ने प्रयास गरेको देखियो भने 'साँघुरो', 'अन्तराल', 'नेपथ्य', 'ढुवानी' जस्ता फिल्मले सामाजिक विषयवस्तुलाई उठाउन खोजे । सुरज भुसाल निर्देशित फिल्म 'मौन' ले आवाजविहीन संवादबाटै दर्शकलाई कथा भन्ने नयाँ प्रयोग पनि यसै वर्ष भयो ।
नेपाली फिल्मको पाँच दशक लामो इतिहासमा फिल्म नीति बनाउने प्रयास यसै वर्ष भएको छ । सूचना मन्त्रालयको पहलमा थालिएको उक्त कदमलाई अन्तिम रूप दिने क्रम सम्भवतः यसै वर्ष सकिनेछ । तर सोही मन्त्रालयको मातहत रहेको चलचित्र विकास बोर्डले ल्याउन लागेको कम्प्युटर प्रणालीसहितको बक्स अफिस र फिल्म तथा हलको वर्गीकरणको प्रयास भने पूरा हुन पाएको छैन । केही फिल्मकर्मीले सिर्जनालाई वर्गीकरण गर्न नहुने अडानसहित मुद्दा दायर गरेपछि बहसमा छ । यस वर्ष विकास बोर्ड निकै विवाद र चर्चामा रह्यो । बोर्ड अध्यक्ष भएपछि धर्मेन्द्र मोरवैताले धरानमा नेपाली फिल्मको महोत्सव गरेर अपजस कमाए भने घोषणा भइसकेको राष्ट्रिय अवार्ड गर्न नसकेर निरीह बने ।
फिल्मले आम्दानी नगरिरहेका बेला अवार्ड कार्यक्रम भने बढिरहेका छन् । स्टारडम खस्कँदै गइरहेका बेला नायक जीवन लुइँटेल र रेखा थापा भने अवार्डमा दोहोरिने पात्र बने । फिल्म नचलेर कन्तविजोग बनिरहेको उद्योगका फुर्सदिला कलाकार भर्खरै सम्पन्न संविधानसभा निर्वाचनबाट भने मज्जैले मिडियामा छाए ।
मतदाता नामावलीमै सूचीकृत नभएकी रेखा थापा उम्मेदवार बन्ने भन्दै खुट्टा उचाल्दै हिंडिन् भने भुवन केसीले भने पाएको उम्मेदवारी टिकट पनि फिर्ता गर्नुपर्‍यो । 'पार्टीलाई सहयोग गरेको समानुपातिकमा परेको' लाइनलाई भने उनले अझै छोडिसकेका छैनन् । कुनै बेला हूल बाँधेर एमाओवादी प्रवेश गर्ने कलाकारको लहर यसपालि कांग्रेसमा बढी देखियो ।
स्टारडम हराएर खत्तम भयो
सुनील मानन्धर
वितरक
कुनै बेला राजेश हमाल, विराज भट्ट र निखिल उप्रेती लिएपछि काठमाडौंमा केही नभए पनि दस लाख रुपैयाँ आँखा चिम्लेर आउँथ्यो । अहिले आएर त स्टारडम पनि भएन । निखिल र विराज पनि पलायन नै भए । अन्तिम-अन्तिममा आएर त तिनैका फिल्म पनि चल्न छोडेका थिए । तीन/चार वर्षअघि उनीहरूको स्टारडम चरम अवस्थामा थियो । हाउसफुल हानिहाल्थ्यो । अहिलेभन्दा गाली गरेजस्तो होला तर जबदेखि 'लुट' र 'चपली हाइट' फिल्म चले, त्यसबेलादेखि नै नेपाली फिल्म उद्योगमा फिल्मको कमाइ तल झरेको हो ।
तर, यसको दोष ती फिल्मलाई भन्दा बढी तिनको सिको गरेर प्रयोग गर्ने फिल्ममेकरको हो । नयाँ कलाकार भएको 'लुट' चलेपछि स्टारडम हरायो, अनि 'चपली हाइट' ले चाहिँ फिल्मको बजेटलाई घटाउने काम गर्‍यो । नयाँलाई चान्स दिने नाममा धेरै निर्माताहरू डुबे । विराज, निखिल पनि सुरुवातमा सोलो हिरोको रूपमा आएका थिएनन् । उनीहरूका फिल्ममा गेस्ट भूमिकामै भए पनि राजेश हमाल राखिन्थ्यो । अथवा निखिल र विराज राखेर फिल्म बनाइएको हुन्थ्यो । त्यो बेला तीनजनामा दुईजना ज्वाइन्ट हुन्थ्यो हुन्थ्यो । त्यसरी चलेका थिए फिल्म । फेरि त्यो बेला एक्सन चल्थ्यो । स्टन्ट चल्थ्यो ।
स्टारडम भन्ने त्यसै बन्ने होइन । त्यो बेला विराज वा निखिलको फिल्म आउने भन्नेबित्तिकै अरू फिल्म आउँदैनथे । सिंगल चल्न पाउँथ्यो । तर अहिले त सबै नयाँ भए । एकले अर्कालाई नमान्ने भएकैले फिल्म जुधाउन थालियो । पछिल्लो समय आर्यन सिग्देलले स्टारडम बनाउन खोजेका थिए । तर उनको सुरुको फिल्मदेखि पछिल्लोसम्म एउटै गेटअप र स्टाइलमा एउटै भयो ।
मैले थाहा पाउँदा वर्षमा २५ फिल्म पनि बढी हुन्थ्यो । रिलिज डेट पाउन गाह्रो हुन्थ्यो । तर अहिले एक सय २० सम्म फिल्मले डेट पाउँछन् । त्यसैले फिल्म धेरै बन्नुमा निर्माताको मात्रै पनि दोष छैन । हलवालाको पनि उत्तिकै दोष छ । सात/आठवटा स्त्रिmन भएका हलमा फिल्म बाँडिने भएपछि आम्दानी पनि स्वतः बाँडियो । निर्माताले त धेरै फिल्म बनाएर गल्ती गरेकै छन्, हलले पनि आफ्नो सौता आफैंले हालेका छन् । हरेक स्टेसनमा एकभन्दा बढी हल छन् । तर मल्टिप्लेक्सको महँगो टिकटले चाहिं फाइदा पुर्‍याएको छ । यस्ता हलमा दुई दिन राम्रो चल्यो भने पनि पैसा उठ्छ ।
धेरै बन्ने टे्रन्ड यही सालमै प्याकअप हुन्छ । २०७१ सालमा धेरै भए ५० देखि ६० फिल्म मात्रै रिलिज हुन्छन् । तर ती फिल्म पनि एक्सपेरिमेन्ट टाइपकै छन् । रेगुलरचाहिं कमै छन् । फिल्म चल्नु पनि जुवाजस्तै । हरेक वर्ष दुई फिल्मलाई मात्रै दाउ लागेको देखिन्छ । तासमा पनि खेल्न त सबै जुवाडे एकसेएक नै हुन्छन् तर जसलाई दाउ लाग्यो उसैले पैसा जित्ने हो । फिल्म पनि जुवाजस्तै हो ।
 

दुइटा निर्वाचन क्षेत्रमा विजयी कांग्रेस सभापति शुशिल कोइरालाले चितवन छोड्ने मनसाय देखाएका छन् । पार्टीभित्र पनि उपनिर्बाचनमा सजिलै जित्ने क्षेत्र छोड्नुपर्ने बहस चलेपछि क्षेत्र नं ४ नै छोड्ने कोइरालाले इच्छा देखाएका हुन् ।
बाँके क्षेत्र नं ३ बाट पनि विजयी भएपछि कोइरालाले छोड्ने निर्बाचन क्षेत्रमा चुनाव लड्न कांग्रेस भित्र जिल्ला तहमा बहस सुरु भएको छ । कोइरालाको रोजाईमा पनि गृह जिल्ला बाँके नै परेकोले चितवनको क्षेत्र छोड्ने संकेत मिलेको कांग्रेस जिल्ला समिति स्रोतले जनाएको छ । तर यस बिषयमा अहिलेसम्म जिल्ला कार्य समिति भित्र औपचारिक छलफल सुरु भएको छैन ।
पार्टी केन्द्रीय कार्यालय स्रोतका अनुसार, दुई/दुई स्थानमा जितेका बरिष्ठ नेता शेरबहादुर देउवा र कोइरालाका एक/एक क्षेत्रमा अब हुने उपनिर्बाचनमा सिट सुरक्षित बनाउन कांग्रेसको पकड क्षेत्रमा छोड्नुपर्ने दवाब पर्न थालेको छ । तर जिल्ला तहमा भने सुशीलले चितवनको क्षेत्र छोड्न नहुने चाहना राखेका छन् । पार्टीले पनि यहाँको क्षेत्र नं ४ कांग्रेस प्रभावितको रुपमा देख्दै आएको छ ।
कोइरालाले बाँकेको तुलनामा चितवनबाट धेरै मतअन्तरले प्रतिस्पर्धीलाई जितेपछि यो क्षेत्रमा फेरि हुने चुनावमा कांग्रेसले आफ्नो सिट सुरक्षित ठानेको छ । यहाँबाट सुशीलले एमाओबादीका चित्रबहादुर श्रेष्ठलाई १० हजार मतले पछि पारेका हुन् भने बाँके ३ मा राप्रपा नेपालका धबलशमशेर जबरालाई करिब २ हजार मतले जितेका थिए ।
चितवनमा कोइरालाले २० हजार ७ सय ६० र श्रेष्ठले १० हजार ७ सय ३९ भोट ल्याएका थिए । बाँकेमा कोइरालाले १० हजार ७ सय ५३ र प्रतिश्पर्धी धबलशमशेरले ८ हजार ८ सय ९ मत ल्याएका हुन् । २०६४ सालको चुनावमा भने बाँकेमा कोइराला तेस्रो स्थानमा झरेका थिए । यहि मतको आधारमा पनि कांग्रेस केन्द्रबाट अर्को उम्मेदवारलाई चितवनबाट लडाउने सोच बनाएको स्रोतले जनायो ।
'हामीले सकभर सभापतिज्यूलाई चितवन नछोड्न आग्रह गरेका छौं,' राजधानीमा रहेका जिल्ला सभापति टेकप्रसाद गूरुङले टेलिफोनमा कान्तिपुरसँग भने, ' तर, पार्टीको केन्द्र तहमा चितवन छोड्नैपर्ने आवाज उठेको छ ।' पार्टीभित्रको बहसलाई बुझेर पनि कोइरालाले पनि चितवन छोड्न सक्ने मनसाय देखाएको उनले जानकारी दिए ।
उम्मेदवार मनोनयनका बेला दुईटा क्षेत्रबाट चुनाव लड्ने सभापति कोइरालाले इच्छा देखाएपछि पार्टीले सुरक्षित क्षेत्रको रुपमा निर्णय गरेर यहाँको क्षेत्र नं ४ मा पठाएको थियो । त्यहिबेला यो क्षेत्रमा उम्मेदवार धेरै आकांक्षी देखिएपछि कोइराला उठ्ने भएकोले विवाद साम्य भएको थियो । तर, जिल्लाका कार्यकर्ताले भने कोइरालाले चितवन छोड्न नहुने दबाब दिन थालेका छन् । यहि क्षेत्रसँगै जोडिएको नवलपरासीको क्षेत्र नं १ मा बीपी पुत्र शशांक कोइरालाले लगातार दुई पटक चुनाव जितेपछि सभापति कोइरालाले पनि चितवन नछोडे कांग्रेस भित्रको कोइराला प्रभाव यो क्षेत्रमा पार्न सकिने बिश्वास कांग्रेस कार्यकर्ताले अपेक्षा राखेका छन् ।
' हामीले यहाँको दुबै जिल्लामा हुने प्रभावलाई स्थापित गर्न सभापतिज्यूलाई चितवन नछोड्न अनुरोध गर्नेछौं,' जिल्ला सभापति गूरुङले भने, 'बिराटनगरपछिको कांग्रेसको प्रभाव क्षेत्रको केन्द्र नारायणगढ बनाउने हाम्रो सोच छ ।' कोइरालाले छोड्दा फेरि हुने उपनिर्वाचनमा कांग्रेसको उच्च गरिमा घट्न सक्ने उनले तर्क गरे ।
सभापति कोइरालाले चितवन छोड्ने हल्लाले जिल्लामा कांग्रेसभित्र को उम्मेदवार हुने चर्चापरिचर्चा सुरु हुन थालेको छ ।

मंसिर १६ - लाखौं आम्दानी भएपनि वीरगन्जका आधा चिकित्सकले स्वास्थ्य सेवा कर तिर्दैनन् । लामो समयदेखि अटेर गरी राज्यलाई कर नतिर्ने यहाूका चिकित्सकलाई आन्तरिक राजश्व कार्यालय वीरगन्जले कडाई थालेको छ । कार्यालयले स्वास्थ्य सेवा कर नतिर्ने ६ दर्जनभन्दा बढी चिकित्सकलाई करको दायरामा ल्याउने गृहकार्य शुरु गरेको हो ।
करको दायरामा नआएका चिकित्सकलाई पटक- पटक आग्रह गरिएकाले कडाईको तयारी भइरहेको कार्यालयका प्रमुख कर अधिकृत अर्जुनप्रसाद भट्टराई बताउँछन् । 'मासिक लाखौं कमाउने डाक्टर पनि कर तिर्न मान्दैनन्,' भट्टराईले भने, 'सबै चिकित्सकको तथ्यांक संकलन गरी उनीहरूले कर बुझाए/नबुझाएको बारे गम्भीर अनुसन्धान गर्ने छौं ।'
चिकित्सकले बिरामीको जाूचमा लिने र ल्याबको सेवा शुल्कमा लिइने शुल्कको ५/५ प्रतिशत स्वास्थ्य सेवा कर तिर्नु पर्ने प्रावधान छ । यहाूका करिब १ सय ५० चिकित्सकमध्ये ७५ मात्र करको दायरामा आएका छन् । तीमध्ये १६ दन्त, १९ औषधि र ३ नेत्र विशेषज्ञ छन् । नेपाल चिकित्सक संघ नारायणीमा १ सय ४८ चिकित्सक दर्ता छन् । संघमा दर्ता नभएका करिब २ दर्जन चिकित्सक अहिलेपनि विभिन्न स्वास्थ्य संंस्थामा कार्यरत छन् ।
गत साउनदेखि कात्तिक मसान्तसम्ममा आन्तरिक राजश्व कार्यालय वीरगन्जले स्वास्थ्य सेवा कर वापत २१ लाख ४९ हजार रुपैयाू मात्र राजश्व संकलन गरेको छ । सबै चिकित्सक करको दायरामा आएमा त्यसको दोब्बर राजश्व संकलन हुन्छ । यहाूस्थित नारायणी उपक्षेत्रीय र नेशनल मेडिकल कलेज शिक्षण अस्पतालमा सबैभन्दा बढी चिकित्सक कार्यरत छन् । त्यसबाहेक अन्य निजी अस्पताल तथा नर्सिङ होममा पनि ठूलो संख्यामा चिकित्सक कार्यरत छन् । अधिकांशले निजी क्लिनिक, नर्सिङ होम, निजी अस्पताल र ल्याब समेत चलाएका छन् । वीरगन्ज मध्यक्षेत्र कै पुरानो र प्रसिद्ध स्वास्थ्य गन्तव्यमध्ये एक हो । नारायणी र जनकपुर अञ्चलका मात्र नभई छिमेकी भारतको बिहार राज्यबाट समेत बिरामीहरू यहाू उपचार गराउन आउँछन् । सबै खाले विशेषज्ञ चिकित्सक उपलब्ध रहेकाले यहाँका अस्पताल र नर्सिङ होमहरू बाह्रै ममहिना बिरामीले भरिभराउ हुन्छन् । बिहानदेखि बेलुकासम्म उनीहरू बिरामी जाँच्नमा व्यस्त हुन्छन् ।

मंसिर १६ - अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले बिभिन्न बैंक तथा वित्तिय संस्थामा थालेको छानबिनमा अर्थ मन्त्रालयले चासो दिएको छ । आवस्यक पर्दा अर्थ मन्त्रालय र राष्ट्र बैंक मार्फत गरिनु पर्ने सोधखोज पछिल्लो समय अख्तियारले सिधै थालेपछि अर्थमन्त्रीले 'काममा दोहोरोपन नहुनु पर्ने' टिप्पणी गरेको हुन् ।  'राष्ट्र बैंकले आफ्नो क्षमता अनुसार काम गरिरहेको छ र थप विस्तार हुनुपर्छ' आर्थिक पत्रकार समाज सेजनको वाषिर्कोत्सव कार्यक्रममा कोइरालाले भने,'यसको काममा दोहोरोपन देखिनु हुदैन ।' तर संवैधानिक निकायको संवेदनशिलता पनि विचार पुर्‍याउनु पर्ने उनले बताए ।  करिब एक दर्जन बैंकका बिभिन्न विषयमा अख्तियारले छानिबन थालेपछि बैंक रुष्ट बनेका छन् । नीजि क्षेत्रको एक टोली गर्भनर युवराज खतिवडालाई भेटेर अख्तियारले मागेको सबै विवरण उपलब्ध नगराउन माग गरिसकेको छ ।
कार्यक्रममा अर्थमन्त्री कोइरालाले संविधान सभाको निर्वाचनका लागि छुट्याएको खर्च बाकी रहेकोले स्थानिय निर्वाचन गर्न पनि समस्या नपर्ने बताएका छन् । उनले स्थानिय निकायको चुनाव सकेर नयाँ सरकारले संविधान संगै विकासलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्ने बताए । अर्थसविच शान्तराज सुवेदीले संविधान सभाको निर्वाचनमा १२ अर्ब रुपैया खर्च भएको र बाकी रकमबाट स्थानिय निकायको चुनाव गर्न सक्ने अवस्था रहेको बताए । 'चुनावमा ६ अर्ब ५० करोड सुरक्षा निकाय र बाकी ५ अर्ब ५० करोड रुपैया निवार्चन आयोगबाट खर्च भएको छ' उनले भने,'स्थानिय निकायको चुनाव गर्न संयन्त्र र सरकार तयारी अवस्थामा छ ।'
कार्यक्रममा गर्भनर युवराज खतिवडाले चुनाव पछि मुलुकमा आर्थिक स्थायित्व र विकासबारे छलफल हुन जरुरी रहेको बताए ।
उद्योग वाणिज्य महासंघका वरिष्ठ उपाध्यक्ष भास्करराज राजकणिर्कार राजनीतिक दलबाट आएको प्रतिवद्धता कार्यन्वयनमा जोड हुनुपर्ने बताए ।  उनले आगामी वर्ष देखि महासंघ र सेजनका तर्फबाट नयाँ पुरस्कार दिने कार्यक्रम सार्वजनिक गरे । 'स्वर्गिय गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नाममा महासंघ र सेजन मिलेर पत्रकारलाई पुरस्कार दिने कार्यक्रम अघि बढाइनेछ' उनले कार्यक्रममा भने ।  महासंघका उपाध्यक्ष प्रदिपजंग पाण्डेले पछिल्लो समय राजनीतिक दलले गरेका प्रतिवद्धता अनुसार नीजि क्षेत्र सहकार्य गरेर अघि बढ्न तयार रहेको बताए । 'आर्थिक क्षेत्र अघि बढाउन स्थिरता अपरिहार्य छ' उनले भने,'लगानीको वातावरण नबनेसम्म विकास हुनसक्दैन ।'
उद्योग परिसंघका उपाध्यक्ष हरिभक्त शर्माले आगामी सरकारले आर्थिक विकासका कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने बताए । 'धेरै समय टिक्न नसक्ने रोग नेपाली उद्योगमा देखिएको छ' उनले भने,'अब नेपालीे आर्थिक स्तर र औद्योगिक स्तर माथि लैजानु पर्छ ।'
कान्तिपुरकर्मी राई पुरस्कृत
काठमाडौं- आर्थिक पत्रकार समाज (सेजन) ले वाषिर्क रुपमा प्रदान गर्ने उत्कृष्ट आर्थिक पत्रकारित पुरस्कार कान्तिपुरकर्मी लोकमणी राई सहित अन्य दुई संचारकर्मीले पाएका छन् । राईले दुई पटक सेजनबाट लगातार उत्कृष्ट पत्रकारित पुरस्कार पाएका हुन् । उनले आयल निगमको बोनसबारे लेखिएको खोजमुलक समाचारका लागि पुरस्कार पाएका हुन् ।
राई सहित राजधानी दैनिकका शिव सत्याल र उज्यालो एफएमका कमल पराजुलीले पनि पुरस्कार पाएका छन् । प्रत्येक वर्ष सेजनले स्थापना दिवसको दिन छापा र विद्युतिय संचारमाध्यमबाट उत्कृष्ट समाचार सम्प्रेशण गर्ने दुई जनालाई पुरस्किृत गर्ने गर्छ । यसवर्ष छापाबाट दुई र विद्युतियबाट एक जनाले पाएका हुन् । कार्यक्रममा सेजनले पूर्व अध्यक्षहरु गजेन्द्र विष्ट, गोपाल तिवारी, विजय घिमिरे, किरण नेपाल, नरायण सापकोटा र प्रदीप चापागाईलाई सम्मान पनि गरेको थियो ।

मंसिर १६ - निर्वाचन आयोगले अर्को निर्वाचनमा विद्युतीय प्रविधिमा जाने बताए पनि दलको प्रचार शैली परम्परागत नै छ । उनीहरू जनताबीच मुद्दा लिएर जानेभन्दा पनि तुल, ब्यानर र पोस्टर टाँस्ने प्रतिस्पर्धामै केन्दि्रत छन् । गाउँघरको त कुरै छाडौं, इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल र विश्वभरका सञ्चारमाध्यममा पहुँच भएको राजधानीका चोक, घर र पर्खालहरू प्रचारसामग्रीले पोतिएकै छन् ।
निर्वाचन समापन भएको डेढ साता बित्दा पनि ती कागजी सामग्री हटाउनेतर्फ उतिसारो ध्यान गएको देखिन्न । हार्ने दल त बेपत्ता हुने नै भए, जित्नेहरू पनि देखाउनलाई १/२ दिन यस्ता सामग्री उक्काउने नाटक गरेर हराएका छन् । केहीले सस्तो लोकपि्रयता बटुल्न हटाएकोजस्तै गरेको पनि पाइयो । महानगरपालिकाले ८ दिनअघि सहरी क्षेत्रबाट ती सामग्री हटाउन आग्रह गरे पनि त्यसको प्रभाव न्यून छ ।
कोटेश्वर चोक र नजिकैको सरस्वतीमाता मार्गमा अझै छ्याप्छयाप्ती प्रचार सामग्री देखिन्छन् । 'एक महिना अगाडिदेखि दलहरूले वरिपरि मन लागेञ्जुल टाँसे, हटाउन सुरु गरेकै छैनन्,' स्थानीय ३१ वर्षे स्वरूप घिमिरे भन्छन्, 'एक त यस्तो सामग्री पोत्नु नै गलत हो, त्यसमा पनि भित्तेलेखन त गर्नै नहुने हो ।' स्वीकृति नलिई अरूका घरमा ती सामग्री राख्न नपाइने निर्वाचन आचारसंहितामा उल्लेख छ । त्यसविपरीत जताततै यस नियमको उल्लंघन गर्दै पर्खालभरि प्रचार सामग्री टाँसिएको छ । 'पार्टी कार्यकर्ता र समर्थकले आफ्नो घरभरि प्रचार सामग्री राख्नु बेग्लै कुरा हो, अरूको घरका पर्खाल पोत्दा सोध्ने चलन देखिएन,' ठमेलका युवा निश्चल कुँवर भन्छन् । आचारसंहिताअनुसार धार्मिक, पुरातात्त्विक, ऐतिहासिक, सरकारी, सार्वजनिक र शैक्षिक संस्थाका भवन र पर्खालमा यस्ता सामग्री टाँस्न मिल्दैन । यस पाटोमा दल गम्भीर नदेखिएकाले प्रचार प्रयोजनका लागि ती ठाउँकै सबैभन्दा बढी प्रयोग भएको छ ।
'हार्नेलाई धाँधली भएको सुगारटाई गर्नबाट फुर्सद छैन, जित्नेहरू भोजभतेर, र्‍याली र सरकार बनाउने खेलमा व्यस्त छन्,' एक विद्यालयका प्राचार्यले भने, ४ वर्षसम्ममा संविधान बनाउन नसकेकाले स्कुलको भित्ता सफा गर्लान् जस्तो लाग्दैन, केही दिन हेर्छौं, त्यसपछि आफैं सफा गर्छौं ।' अनुगमन गर्नुपर्ने सरोकारवाला निकायहरूले पनि यसको उपेक्षा गर्दा स्थानीय बासिन्दा आक्रोशित छन् । 'यस पक्षलाई हेर्ने पहिलो जिम्मेवारी निर्वाचन आयोगको हो, उसले औपचारिकता वा नैतिकतामा मात्र सीमित नभएर कडा निर्देशन दिनुपर्छ, जरिवाना गर्नेलगायत कारबाही गर्नुपर्छ,' घिमिरे भन्छन् । उनका अनुसार दोस्रो जिम्मेवारी दलको र तेस्रो आवाज उठाउने एवं उजुरी गर्ने कर्तव्य जनताको हो । पहिलेदेखि नै यो चलन रहिआएकाले विरोध वा उजुरी गर्नेतर्फ ध्यान नगएको स्थानीय बासिन्दाको भनाइ छ । ६ वर्ष अस्टे्रलिया बसेर फर्केका घिमिरे प्रचारको यस उराठलाग्दो शैली त्याग्न दललाई सुझाव दिन्छन् ।
निर्वाचन आयोगले एउटै रंग, निश्चित आकार, दल, नेता र मुद्रकको नाम भएको पर्चा प्रयोग गर्न निर्देशन दिए पनि त्यसको पालना भएको छैन । 'अस्टे्रलिया, युरोप र अमेरिकामा जस्तो यहाँ पनि पूरै विद्युतीय प्रविधिको प्रयोग हुनुपर्छ, त्यसले दीर्घकालीन रूपमा खर्चको पनि वचत हुन्छ,' उनी भन्छन्, 'नागरिकले रंगीचंगी पोस्टर हेरेरभन्दा दलको पकड र सक्षम उम्मेदवार हेर्छन्, जनतामाझ निर्वाचनको मुद्दामाथि नेताले बहस गरेर आफूलाई उत्कृष्ट प्रमाणित गर्नेतर्फ ध्यान दिनुपर्छ ।'
केही ठाउँमा म्यादी प्रहरी र स्थानीयवासीले ती सामग्री हटाएको देखियो । 'यसअघि हाम्रो दलका नेताले हार्दा पनि उक्काएका थियौं, यसपालि जिते पनि हटाइरहेका छौं,' सुविधानगर तीनकुनेमा पोस्टर हटाउँदै हिंडेको एक समूहका सदस्यले भने । तर, पूर्णरूपले ती नउक्किने हुनाले पर्खाल फोहोर नै देखिएका छन् । १/२ ठाउँलाई अपवाद मान्ने हो भने उपत्यकाभर यस्तै दृश्य देख्न सकिन्छ । कम/बेसीको मात्र फरक छ । सहरको मुख्य व्यावसायिक थलो न्युरोड क्षेत्र पनि बेहाल देखिन्छ । 'माथि-माथिका तुल त हटाइरहेका छन् , भित्तामा रातैसेतै कागज देखिन्छन्,' व्यवसायी सुरेन्द्र जैसवाल भन्छन् । त्यहाँ मुख्य दलकै नेताका सुन्दर तस्बिर अंकित पोस्टरहरू बढी छन् ।
सातदोबाटोकी गृहिणी उमा खतिवडाका अनुसार ती सामग्रीले फोहोर पार्ने चेतनाका कारण तुलनात्मक रूपमा अघिल्ला निर्वाचनभन्दा यसपटक त्यसमा कमी आएको छ । 'वाहियात खर्च हुने यस्ता सामग्री नछपाउनेहरू पनि यस निर्वाचनमा विजयी भएका छन्,' उनी भन्छिन्, 'अहिलेका जनतालाई यस्तो तडकभडकले प्रभाव पार्दैन ।' मुख्य चोकहरूका ट्राफिक विन्दुका सडक पर्खालमा अझै पनि ध्यान तान्ने गरी पोस्टहरू छन् । बटुवा र चालकको त्यसमै आँखा जान्छ ।
निर्वाचन सम्पन्न भएको ६० दिनभित्र प्रचार सामग्री हटाउनुपर्ने आचारसंहितामा उल्लेख छ । काठमाडौं महानगरपालिकाले आफ्नो क्षेत्राधिकारभित्र पर्ने सहरी क्षेत्रमा दलहरूलाई ती सामग्री हटाउन अपिल गरिसकेको छ । 'यो पक्ष हेर्ने दायित्व निर्वाचन आयोगको हो, वातावरण सफा राख्ने हाम्रो पनि जिम्मेवारी भएकाले अनुरोध गरेका छौं,' महानगरपालिकाको प्रशासन तथा संगठन विकास विभाग प्रमुख शान्ताराम पोखरेलले भने । आफूले केही ठाउँबाट ती फोहोरजन्य सामग्री हटाइएको जानकारी पाएको उनले बताए । निर्वाचन आयोगका प्रवक्ता वीरबहादुर राईले यसबारे स्पष्ट कानुन नभएकाले दललाई अनुरोध गर्ने र निर्देशन दिने मात्र गरिएको बताए । 'संविधान र देश बनाउने जिम्मा पाएकाहरूलाई सहर र गाउँ स्वच्छ, सुन्दर र चिटिक्क राख्नुपर्ने त पक्कै थाहा हुनुपर्छ,' उनले भने ।

दूरसञ्चार सेवा प्रदायक कम्पनीहरुबीच तिब्र प्रतिस्पर्धा बढ्दै जाँदा मोबाइल प्रयोगकर्ताको संख्या बढ्दै गएको छ । नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणले सार्वजनिक गरेको पछिल्लो तथ्याङ्क अनुसार नेपालमा मोबाइल प्रयोगकर्ताको संख्या १ करोड ९४ लाख ३ हजार २ सय ७३ पुगेको छ ।

साउथ इस्ट लण्डनको चार्ल्टनमा एक समारोहका बीच चार्ल्टन एरियाबाट बेलायेती संसदमा प्रतिनिधित्व गर्ने माननीय सांसद निकरेम्फोर्डद्वारा चार्ल्टन भ्याली फुटवल क्लबमा अवस्थित सभा कक्षसहितको सुबिधा सम्पन्न भवन नेपाली समुदायलार्इ हस्तान्तरण गरिएको छ ।

त्यसो त उसलाई पनि बिहे गर्न रहर नलागेको कहाँ हो र ? तर रहर लागेर मात्र हुँदो रहेनछ । भाईको विवाह धुमधामसँग हुँदा ऊ खुसीले राम्ररी रुमाउन नसके पनि रमाएको अभिनय गर्न भने उसले बाँकी राखेन ।
उमेरले ऊ भाईभन्दा चार बर्ष जेठो छ । तर उसको शारीरिक अपाङ्गताले गर्दा विवाहको लागि ऊ योग्य मानिएन, उसको पालो आएन र तन्दुरुस्त भाईको विवाह भयो । जन्मेको केही समय देखिनै उसका खुटटाले धोका दिए । ऊ राम्ररी हिंडन सक्दैन । मुस्किलले घरको तल माथि गर्छ । एक ठाँउबाट अर्को ठाँउमा जाँदा उसले हातबाटै खुट्टाको समेत काम लिनु पर्ने हुन्छ । त्यसैले ऊ प्रायः आफ्नो कोठाको झ्यालमै बसेर बाहिरी संसारलाई नियाल्ने गर्दछ । झ्यालबाट र कौसीबाट देखिने भन्दा बढी संसार हेर्न टेलिभिजन नै उसको एक मात्र सहारा छ ।
भाईको बिहे गर्ने निर्णय भएदेखिनै यस घरको वातावरण नै फरक भएको छ । उसका मामाघर देखि फुपूघरसम्मका सवै जसो नातेदारहरु घरमा जम्मा भएका छन् । छिमेकीहरु पनि छन् । भाईका साथीहरुको बेग्लै फुर्तीफार्ती छ । उसले करिव तीस बर्षको जिन्दगानीमा आफ्नो घरमा यस्तो चहलपहलको वातावरण यसअघि कहिल्यै देखेको थिएन ।
विवाहका लागि घरमा आएका नातेदारहरुमा कोही कोहीमात्र उसको कोठामा पनि आउँछन् । केहीबेर बसेर जान्छन् । धेरैबेर बसेर ऊसँग कुरा गर्न कसैलाई पनि त्यति मन लाग्दैन । किनकि उसको बोली पनि त्यति प्रष्ट छैन ।
अहिले ऊ सोचिरहेको छ – यदि मेरो खुट्टा सद्धे भईदिएका भए भाईको सट्टा मेरो विहे हुन्थ्यो । म दुलहा बन्थे । कस्ती हुन्थी होली मेरी दुलही ? म पनि आफैंले रोजेर विहे गर्थें । म त मोटी केटी विहे गर्दिनथेँ । जिउ सलक्क परेकी छरिती केटी विहे गर्थें । अँ कपाल लामो भएकी केटी छान्थें । भाईकी दुलही कस्ती होली ? मोटी पो छ कि ? उसका यी मीठा कल्पना कल्पनैमा सीमित रहे ।
उसका खुट्टा सग्ला नभए पनि हात र दिमाग सग्ला भएकाले पढने, लेख्ने, टिभी हेर्ने, रेडियो सुन्ने आदि कर्ममै उसका दिन बित्ने गरेका छन् । पहिला सानो हुँदा त उसको भाईले उसलाई प्रायः छोड्दैन थियो । ऊ स्कुल जान्थ्यो र हरेक दिन स्कुलमा पढेको कुरा दाजुलाई आएर बताउँथ्यो, सिकाउँथ्यो । बाहिरका अनेक कुराहरु घर बाहिर जान नसक्ने दाजुलाई बताउँथ्यो । उसले यति लेखपढ गर्नसक्ने, कुरो बुझ्न सक्ने भएको भाईकै मद्दतले हो । तर भाई ठूलो हुँदै गयो, व्यस्त हुँदै गयो, अनि उसले अशक्त दाजुलाई दिने समय पनि क्रमशः घट्दै गयो । अव त भाई हप्ताको एक दिन शनिबार मात्र एक क्षण उसको कोठामा आउँछ र आठ दश मिनेट बसेर हिंडी हाल्छ । भाईसँग दूरी बढदै गएकोमा उसलाई नमीठो त लागेको छ तर उसले भाईलाई दोष दिएको छैन, वास्तविकता उसले बुझेको छ ।
हरेक दिन उसको कोठामा घरिघरी आउने र उस्को पूरा हेरविचार गर्ने काम पहिलेदेखि अहिलेसम्म उसकी आमाले गर्ने गरेकी छिन् । उसलाई आफ्नो प्राण आमाकै भरमा मात्र अडिरहेको छजस्तो लाग्छ । आमा नभएको भए त ऊ पहिल्यै मरिसक्ने थियो भन्ने उसको ठम्याई छ । तर उसले हेर्दाहेर्दै आमा पहिलाको भन्दा निकै गल्दै गएकी उसले पाएको छ । आमालाई केही भयो भने के होला ?भन्ने सोच्दा ऊ निकै डराउँछ । बाबु पनि उसको कोठामा कहिले काँही आउँछन् तर धेरै बोल्दैनन् ।
उसको भाईको विवाह भयो । तरु ऊ जन्ती जान पाएन । आँगनमा भएको विवाहको सवै रमझम् उसले झ्यालमा बसेर हेर्‍यो । दुलही भित्राए पछि उसका भाई-बुहारी ऊसँग ढोग भेट गर्न उसकै कोठामा आए । ऊ निकै खुशी भयो । उसले नयाँ दुलहीलाई हेरेको हेर्‍यै गर्‍यो । आमाले “टीका लगाई देउ भाई-बुहारीलाई” भनेपछि ऊ झसङ्ग भयो र टीका लगाई दियो । आफ्नो विहेको कल्पना गर्दा उसले जस्तो किसिमको दुलहीको कल्पना गरेको थियो उसकी बुहारी करिव त्यस्तै पायो उसले, अर्थात जिउडाल सलक्क परेकी, कपाल लामो भएकी, हँसिली ।
विवाहको रमझम् सकियो, पाहुनाहरु फर्किए । दिनहरु बित्दै गए । उसको कोठा भएको माथिल्लो तलामा बुहारी कमै मात्र आउँथी । प्रायः कौसीमा लुगा सुकाउने र उठाउने क्रममा ऊ आउँथी । त्यतिखेर ऊ बुहारीलाई निकै नियालेर हेर्दथ्यो । एक दिन शनिवार ऊ कौसीमा लुगा सुकाउँदै थिई । उस्को भाई बिस्तारै अरुले चाल नपाउने गरी कौसीमा आयो र पछाडिबाट आफ्नी दुलहीलाई अँगालो हाल्यो । दुलहीले आत्तिदै, “छ्या, कस्तो मात्तेको मान्छे” भनी । उसले यो दृष्य आफ्नो कोठाबाट ढोकाको चेपबाट देखिरहेको थियो । यो देखेर उसलाई एकदमै उकुसमुकुस भयो । उसले आफूलाई सभाल्न ओढनीले मुख छोपेर सुत्यो ।
बेलाबेलामा उसका भाई बुहारी कौसीमा आउँछन्, गफ गर्छन, जिस्किदै हात हालेरै चल्छन् पनि । उसलाई त्यतिखेर निकै गाह्रो महसुस हुन्छ । उसको कोठाको ढोका प्रायः सधैं बन्द रहने र कौसीतिर फर्केको झ्याल नभएकोले उनीहरु कोठामा रहेको दाजुले केही थाहा पाउँदैन भन्ने सोच्दछन् । तर उसले ढोकाको चेपबाट सबै थाहा पाउने गरेकोछ ।
गर्मीको मौसम छ । पानी पर्न नसकेर गर्मी झन् उखरमाउलो भएको छ । एक रात १० बजिसकेपछि उस्का भाईबुहारी माथि कौसीमा आएको उसले चाल पायो । यति राति किन आए होलान् भन्ने जिज्ञासा उसलाई भयो । उसले आफ्नो कोठाको बत्ति निभायो र ढोकाको चेपबाट कौसीतिर आँखा र कान लगायो । मधुरो जून लागिरहेको थियो । उसको भाईले हाफ पाइन्ट मात्र लगाएको थियो, बुहारीले पातलो गाउन । केहीबेर कौसीमा बसेपछि भाईले बुहारीलाई अगाडिबाट अँगालो हाल्यो । बुहारीले भाईको छातीमा टाउको राखी । भाईले बिस्तारै बुहारीको टाउको उठायो र पहिला निधार, त्यसपछि गाला हुँदै ओठमा मुख टाँस्यो । धेरैबेरसम्म उनीहरु यही अवस्थामा लठ्ठी रहे । भाईका हातहरु बुहारीका शरीरमा जताततै घुमिरहेको जूनको उज्यालोमा उसले ढोकाको चेपबाट देख्यो । बुहारीको हात पनि भाईको ढाडमा सल्बलाई रहेको उसले प्रष्टै देख्यो । केहीबेरपछि उनीहरु लठारिदैं कौसीबाट कोठातिर फर्किए । उसलाई असैहृय भयो । उसले बत्ती बाल्यो, ढोकामा चुकुल लगायो र सवैलुगा फुकालेर निर्वस्त्र भयो । ऐनामा आफ्नो नाङ्गो शरीर हेरेर आफै रमायो र अघि भाई बुहारीले जस्तै आफ्ना हातहरु शरीरका विभिन्न भागमा डुलायो ।
यसैबीच एक पटक ऊ नराम्ररी बिरामीले थलियो । केही दिन घरमै राखेर उपचार गर्दापनि उसलाई निको भएन । डाक्टरको सल्लाहअनुसार उसलाई अस्पताल भर्ना गरियो । उसकी आमाले एक दिन बुहारीलाई “माथि जेठाजूको कोठा पनि सफा गरिदेउ, धेरै भयो उसको कोठा सफा नगरेको” भनी अह्राएर आफू अस्पतालतिर हिडिन् । सासूले अह्राएअनुसार बुहारीले दिउँसो जेठाजूको कोठा सफा गर्न थाली । जाडो महिना लागिसकेकोले ओछ्यान पनि सुकाइदिनु पर्‍यो भनेर उसले जेठाजूको पलङ्गबाट डसना उठाइन् । डसना उठाएपछि ऊ तीन छक्क परी । डसना मुनी त उसैका आफ्ना रंगीचंगी भित्री लुगा पो थिए ।
बल्ल आज उसले कौसीमा सुकाउन हालेका उसका भित्री लुगाहरु हराउने गरेको रहस्य थाहा पाई । धोएर कौसीमा सुकाएका अरु लुगाहरु नहराउने तर उसका भित्री लुगाहरु मात्र पटक पटक हराएका थिए । तर उसले भित्री लुगा सबै भन्दा सानो हुने भएकाले हावाले उडायो होला, भित्री लुगा पनि के खोज्न गईरहनु भनेर वास्ता गरेकी थिइन । तर त्यसरी गायव भएका उसका चार वटा पेन्टी र तीन वटा ब्रा आज जेठाजूको ओछ्यान मुनी अचानक देख्दा उसको आश्चर्यको सीमा रहेन । उसलाई हाँसो पनि उठ्यो, असक्त जेठाजूको माया पनि लाग्यो ।
उसले यसरी फेला पारेका आफ्ना ती भित्री लुगाहरु झिकेर अलग्गै राखी र डसना लगेर कौसीमा सुकाई । पछि डसना पलङ्गमा राख्दा उसले आफ्ना ती भित्री लुगाहरुलाई पट्याएर डसनामुनी त्यसरी नै राखिदिई, जसरी उसको जेठाजूले जतनले राखेको थियो ।
(बस्नेतको कगासंग्रह ‘यौनका फूल यौनका कांडा’बाट । पुस्तकको मूल्य रु ७५ छ ।)

१५ मंसिर, काठमाण्डौं । निर्वाचनमा पराजित सद्भावना पार्टीका अध्यक्ष राजेन्द्र महतोले मधेसकेन्दि्रत दलहरुको हारले भारतकै हार भएको सन्देश प्रवाह भएको दाबी गरेका छन् । उनले आफूहरुलाई भारतवादीको संज्ञा दिँदै नेपाली कांग्रेस र एमालेको विजयले भारतको हित नगर्ने पनि बताए ।
‘हामी भारतवादीहरुका लागि मधेसवाद हार्नु सामान्य हुन सक्ला तर भारतकै लागि यो असामान्य कुरो हो । कांग्रेस र एमालेले पाएको मतले भारतको हित गर्दैन,’ महतोले भने, ‘आज तराईमा मधेसवादी होइन भारत निर्वाचनमा पराजित भएको सन्देश गएको छ ।’ उनले मधेसकेन्दि्रत दलहरु हारेकाले तराईवासीमा भारतविरोधी भावना उत्पन्न हुनसक्ने बताएको अन्नपूर्ण पोस्टमा खबर छ ।
यसैबीच चुनवा परिणाम सोचेजस्तो नआएपछि मधेसी दलले संविधानसभामा सहभागी हुन कांग्रेस एमालेसँग सर्त अघि सारेका छन् । संविधानसभामा सहभागिताका लागि एकल पहिचानको संघीयता हुनुपर्ने उनीहरुको सर्त छ ।
हारको कारण सेना परिचालन: एमाओवादी

यसैवीच निर्वाचनमा सेना परिचालन गरिनु गम्भीर गल्ती भन्दै एकीकृत नेकपा माओवादीका अध्यक्ष प्रचण्डले यसको दोष एमाले अध्यक्ष झलनाथ खनालमाथि थोपरेका छन् । पार्टी केन्द्रीय समिति बैठकमा प्रचण्डले सेना परिचालन रोक्न नसक्नु कमजोरी भएको समेत स्वीकारेका छन् ।
संविधानसभा चुनावमा पार्टी पारजयको कारण खोजीमा लागेका प्रचण्डले गत १० गते बसेको बैठकमा सेना परिचालन गरेर आफूहरुमाथि षड्यन्त्र गरिएको बताएका थिए । ‘हामीबाट कमिकमजोरी भयो,’ बैठक सुरुमै प्रचण्डले कम भोट आउनुमा आफ्नै कमजोरी स्वीकार गर्दै भनेका थिए, ‘सेना परिचालन रोक्न नसक्नु गल्ती भयो ।’

इतिहास रच्दै नेपालको राष्ट्रिय क्रिकेट टिमले ट्वान्टी-ट्वान्टी विश्वकप खेल्ने अवसर प्राप्त गरेको
खुसियालीमा क्रिकेट खेलप्रेमीले धनगढीमा बिहीबार विजयी र्‍याली निकालेका छन् । धगढीको चौराहादेखि पार्क रोडसम्म विजयी जुलुस निकालिएको हो ।
यस क्षेत्रको क्रिकेट विकासमा लामो योगदान पुर्‍याउँदै आएको धनगढी क्रिकेट एकेडेमीको आयोजनामा निकालिएको जुलुसमा खेलसँग सम्बन्धित संघ/संस्था, खेलाडी, खेलप्रेमी, सर्वसाधारण, विद्यार्थी गरी सयौंको सहभागिता थियो । पार्कमोडमा समापन कार्यक्रमलाई आयोजक धनगढी क्रिकेट एकेडेमीका अध्यक्ष सुवास शाही र कैलाली जिल्ला क्रिकेट संघका अध्यक्ष रतन कठायतले सम्बोधन गरे ।
खुसीमा मोटरसाइकल र्‍याली
पर्सा -कास)- नेपाल ट्वान्टी-ट्वान्टी विश्वकपमा प्रवेश गरेको खुसियालीमा बिहीबार वीरगन्जमा भव्य मोटरसाइकल र्‍याली निकालिएको छ । क्षेत्रीय क्रिकेट विकास समितिको आयोजनामा घन्टाघरबाट निस्किएको मोटरसाइकल र्‍याली नगरपरिक्रमापछि घन्टाघरमा पुगेर सभामा परिणत भएको थियो ।